Image

Düşünme, Akıl Yürütme ve Problem Çözme

Bilginin zihinsel temsilleri üzerinde yapılan manipülasyonlar psikologlar tarafından düşünce olarak tanımlanmaktadır. Temsillerin değişik biçimlerde olabileceğini bir önceki bölümde gördünüz. Tekrar edersek temsiller kelime, imge, ses veya diğer duyu sistemlerin verileri biçiminde olabilmektedir. Düşünme bilginin belirli bir biçimdeki temsilinin farklı ya da yeni bir biçime dönüştürme işlemidir. Bu dönüşümler vasıtasala akıl yürütme, problem çözme ve karar verme işlemleri gerçekleştirilir ve sonuç olarak da bir hedefe ulaşılır.

Puslu bir bahar günü evden dışarıya çıkmak istediğinizde yanınıza yağmurluk almak ya da caddeden şemsiye satın almak üzerine karar verirsiniz. Bu karar aslında gelecekle ilgili olup karmaşık bir dizi süreç içermektedir. Vereceğiniz karar zarar ve yarar alternatişeri kapsamında yapılmaktadır. Bütün gün yağmurluğunuzu yanınızda taşımanız veya para harcayarak alacağınız şemsiye zarar tarafını içerirken yağmur yağdığında ıslanmamanız yarar olacaktır.

Normatif model kişisel yararın maksimize edilmesini öngörmektedir. Eldeki veriler çerçevesinde en uygun ve rasyonel karar verilmektedir. Bu yaklaşım akılcı davranmayı ve bütün uygun kanıtları ve verileri doğru bir şekilde hesaba almayı varsayar. Ancak insanlar bu şekilde davranmazlar. Bazen olasılık üzerinden karar verip davranışlarımızı sergileriz. Fakat olaylarla ilgili olarak olasılık hesabını doğru yapabilmemiz için olayın sıklığı ile ilgili olarak doğru bir belleğe ihtiyacımız vardır. Genellikle seyrek ve bilindik olayların sıklığı hakkında olduğundan daha fazla değerlendirme yaparız.

Kâr zarar ve olasılık hesabından ziyade bir olayla ilgili olarak karar verme durumunda kısa yollara başvururuz. Bunlara bilişsel kısa yollar adı verilmektedir. Bilişsel kısa yollar höristik ve algoritmadır. Algoritma kurallar içerir ve bu kurallar uygun bir şekilde kullanılırsa problemin çözümü garantidir. Fakat unutulmamalı dır ki algoritmalar her zaman bulunabilir veya mevcut olmayabilir. Bu durumlarda höristik kullanılır. Höristik kelimesinin kökü Yunanca’da “buldum” anlamına gelen “heurisko” dan gelmektedir. Karar verme ya da sorunlarla başa çıkma süreçlerinde kullanılan zihinsel kısa yollardan biridir. Karmaşık bir problemle karşılaşıldığında ya da yeterli bir veri olmadığında evrimsel işleyişlerle şekillenegelmiş ya da deneyimlerle edinilmiş bu zihinsel kısa yolların kullanılmasıyla bir çözüm yolu bulunur. Örneğin, daha önceden adı duyulmayan bir ürün eğer ki fiyat olarak diğerlerinden daha yüksekse, elde o ürüne dair başka herhangi bir veri yoksa onun kaliteli olduğu yargısına varılır. Kalitesine yönelik yapılan bu çıkarımdan dolayı tüketici olarak adı hiç duyulmamış olmasına rağmen o ürünü satın alma davranışı gösterilmektedir.

Yukarıda yapılan işlemler günlük yaşamda karşılaştığımız olaylarla ilgili olarak sergilediğimiz davranışlarımızın arka planında meydana gelen bilişsel faaliyetlerdir. Yine günlük yaşamda yaygın, tanıdık ve hatta gerekli olan problem çözme işlemde bilişsel bir faaliyettir. Problem nedir? En kısa hâli ile problem, içinde bulunulan durum ile ulaşılması gereken hedef arasında bir engelin olması ve bu engelin üstesinden gelmenin o an için açık ve seçik olmadığı koşuldur.

Problem çözme eldeki durumun arzu edilen duruma veya hedefe dönüştürülmesidir. Problem çözme zihnimizde (cümle kurmak) veya çevre ile etkileşim sonucu (arabayla havaalanına gitmek) meydana gelir. Eğer hedefe ulaşmak için strateji belirlenmişse problem çözme gerekmez. Strateji önceden veya hedefe ulaşılırken belirlenebilir. İnsanların problemleri nasıl çözdüğü bilişsel psikolojinin konusu olurken bilgisayarların problemleri nasıl çözdüğü yapay zekâ çalışmaları içine girmektedir. Robotbilim çevreleri ile olan etkileşimlerinde bilgisayarların problemleri nasıl çözdüğü konularını incelemektedir.

Başlangıçta davranışçılar problemin deneme ve yanılma yöntemi ile çözüldüğünü düşünmüşlerdir. Geştalt ve bilgi işlem yaklaşımları sonradan ortaya çıkmıştır. Geştal yaklaşımında problem çözme prodüktif (yapılandırma ve üretme) ve reprodüktif (yeniden yapılandırma) süreçleri içerir. Reprodüktif süreçler önceki deneyimleri kullanırken prodüktif süreçler problem çözmede problemin yapısı ile ilgi ani bir kavrama geliştirmeyi ve prodüktif yeniden yapılandırmayı içermektedir.

Köhler kavramanın şempanzeler tarafından da yapıldığını bir deneyinde göstermiştir. şempanzeler yaşadıkları kafesin dışında bulunan iki ayrı sopayı alarak birbirine bağlamışlar ve daha önce uzanarak alamadıkları muzları bu yeni sopa ile alabilmişlerdir. Deneme yanılma yaklaşımını sorgulayan bu durum şempanzelerin hedefe (muz) ulaşmak için içinde bulundukları durumu bütünü ile kavrayıp bir içgörü geliştirdiklerine işaret etmektedir. İşleve takılma ve zihinsel set problemin çözümünde sorunlar olduğuna işaret eder. İşleve takılma bir objenin hep kullanıldığı gibi kullanılacağını düşünmektir. Bu durum olası ve alternatif kullanımlar için düşünmeyi engellemektedir. Zihinsel set eski problem çözme örüntülerinin devam etme eğilimidir. Zihinsel set hem algıları hem de problem çözme örüntülerini etkiler. İş dünyasında sıklıkla dile getirilen “kutunun dışındakileri düşün” bu kavramlarla yakından ilgilidir. Bu ifadeden de anlaşılacağı üzere problem çözmede en önemli nokta yeniden düzenleme ve yeni algısal perspektişer geliştirmektir. Bu da yaratıcılığı çağrıştırmaktadır. İşleve takılma ve zihinsel set problem çözme esnasında bireyi yaratıcılıktan alıkoymamaktadır.

Problem çözmede bilgi işlem yaklaşımı, problem çözme sırasında uzun süreli belleğin etkili hale getirilerek çözümle ilgili bilgilerin erişilebilir olmasına işaret eder. Erişilen bilgiler problemin mevcut yapılandırılmasına göre anlamlandırılır. Problem bellekten erişilebilen bilgilerin yeni bir çözümün algılanmasına izin veremeyeceği şekilde temsil edilirse o zaman problemin çözümünde engel oluşur ve bunun üstesinden ancak temsil değişirse gelinebilir. Kavrama, problemi çözmek için yeterli bilginin geri getirilmesi ve engelin üstesinden gelme sonucudur.


Psikolojide Araştırma Yöntemleri : Bilimsel Yöntem

Psikolojide Araştırma Yöntemleri : Bilimsel Yöntem

19 Mayıs 2017 Cuma

Etrafımızdaki insanlar hakkında pek çok şeyi merak ederiz. Kendi kendimize sorarız: “Acaba niye bana öyle dedi?”, “acaba o benim için ne hissediyor?”, “acaba onu en çok ne mutlu eder?” Bu soruları cevaplamaya çalışırken bilimsel yöntemlerin faydasını görebiliriz ama bu gibi şahsi sorularımız psikoloji biliminin kapsamına girmez. Neden?

Psikolojide Yaklaşımlar

Psikolojide Yaklaşımlar

20 Eylül 2016 Salı

Resme bakın. Ne görüyorsunuz? Eğer beyaz kısma odaklanırsanız figür olarak bir vazo, eğer siyah kısma odaklanırsanız figür olarak birbirine bakan iki yüz görürsünüz. Yani aynı objenin neresine odaklandığınıza göre, ne gördüğünüz değişebilir. Her ikisi de doğru algılardır. Psikolojide de bu şekilde aynı davranışı değişik bakış açılarından çalışan yaklaşımlar (perspektif) vardır. Bu yaklaşımlar,sadece sorulan soruları değil, veri toplama yöntemlerini de etkiler.

Deneysel Yöntem

Deneysel Yöntem

23 Mart 2018 Cuma

Korelasyonel bulgulardan nedensonuç ilişkisi çıkaramayacağımızı gördük. Neden sonuç ilişkilerini bilmek bizim için önemlidir çünkü ancak nedenini bildiğimiz şeylerin sonuçlarını kontrol altına alabiliriz.

Arama

Zaman Çizelgesi

Seçtiklerimiz

Siyaset Felsefesi
Liberalizm Nedir? Özellikleri Nelerdir? Temsilcileri Kimlerdir?

Toplumsal ve politik analiz ile değerlemenin amaçları açısından gerçekten önemli olanın birey ya da kişi olduğunu savunan liberalizm açısından, bir kültürün, dil, cemaat ya da ulusun kaderi ve istikbaliyle ilgilenmek kadar doğal ve gerekli bir şey olamaz. Bununla birlikte, bu ilgi ikincil olup esas değerli olan birey ve bireyin hazları ve acıları, tercihleri ve özlemleri, gelişimi ve bekasıdır.

4 Mayıs 2017 Perşembe

Metafizik
Varoluş Felsefesi veya Varoluşculuk

Bu varlık görüşünde insan tanımı, varlıktan değil, bizzat insandan çıkılarak yapılır ve çok daha önemlisi, varlık “kendi kendisini tanımlayan insan”a göre tanımlanan bir şey olarak görülür. Başka bir deyişle, bu yeni felsefede varlık, varlığı ele alan, varlık sorusunu sorabilen yegâne varlık olarak insandan hareketle ortaya konur.

4 Mayıs 2017 Perşembe

Voltaire
Voltaire ve Deist Tanrı Anlayışı

Voltaire, Tanrının varoluşunu ele almadan önce, klasik Tanrı anlayışlarıyla dinin kendisine ve kurumsal boyutuna şiddetli bir savaş açar. Gerçekten de Voltaire, esas olarak her tür karanlıkçılığa olan nefreti ve Hıristiyanlığa, özellikle de Katolik Kilisesinin temsil ettiği Hıristiyanlığa yönelik amansız düşmanlığıyla seçkinleşir.

3 Mart 2017 Cuma

Felsefe Akımları
Marksizm - Sosyalizm - Komünizm Nedir?

Marksizm ve ona dayanarak ortaya çıkan sosyalizm ve komünizm ideolojileri, temellerini Karl Marx’ın (1818-1883) ve yakın dostu Friedrich Engels’in (1820-1895) felsefî görüşlerinden alır.

23 Kasım 2015 Pazartesi