Image

Türkiye'de Felsefe Bölümünün Üç Dönemi - Reform Öncesi Dönem

Felsefe Bölümü’nün kurulup gelişmesinde ve özelliklerinin oluşmasında Bölüm’de ders veren hocalar belirleyici olmuştur. Başka bir deyişle hocaların felsefe anlayışları Bölüm’de öğretilmek istenen felsefe anlayışını da biçimlendirmiştir. Felsefe Bölümü hocalar açısından üç dönem halinde incelenebilir:
1-) 1900-1933 Reform Öncesi Dönem.
2-) 1933 1950 Yabancı Hocalar Dönemi.
3-) 1950 1990 Doktoralı Yerli Hocalar Dönemi.

Reform Öncesi Dönem
1933 Reformu’na kadar, yurt dışında doktora yapan az sayıda kişi dışarıda bırakıldığında, Darülfünun’da ders veren hocaların tamamına yakını doktorasızdır. Bu durum felsefe bölümü için de geçerlidir. Alan eğitimi almayan doktorasız hocalar, bilgi birikimi, belirli bir süre Batı ülkelerinde bulunma, yabancı dil bilme, konuya merakları gibi niteliklere bakılarak atanmışlardır. Söz konusu dönemde bu tavrın benimsenmesinin birçok nedeni olduğu açıktır. Çöküş halindeki toplum öğretim kurumlarını ne kadar yenilese de doktora programları yürütecek akademik bir kadro oluşturamamıştır. 1846’da Encümeni Daniş’in kuruluş nedenleri arasında yüksek öğrenim için hoca yetiştirmek de yer almış olsa da teknik konulara ağırlık verilmiş ve yeterli olmayan sayıda teknik eleman yurt dışında yetiştirilmiştir. Felsefe ve bilimlerin diğer alanlarında bu türden bir kaygı güdülmemiştir.

Darülfünun’un ilk yıllarında hocalık yapanların önemli bir kısmı memuriyet hayatlarının bir döneminde, ders anlatma görevini de yerine getirmişlerdir. Başka bir deyişle meslekten öğretmen değillerdi. Bu nedenden dolayı, hocalık görevleri çoğunlukla kısa sürmüştür. Ahmet Mithat Efendi (1844-1912), Filibeli Ahmet Hilmi (1865-1914), Hüseyin Cahit Yalçın, Emrullah Efendi (18581914), Ziya Gökalp(1976-1924), Rıza Tevfik (1869-1949), hocalık görevleri kısa sürenler arasındadırlar.

Hocalığı meslek edinenler şunlardır: Halil Nimetullah (Öztürk), Babanzade Ahmet Naim Bey (1872-1934), Orhan Saadettin (1894-1960’lar), İ.H. Baltacıoğlu (1886-1978), İ.H. İzmirli (1869-1946), Mehmet Ali Ayni (1868-1945), Şekip Tunç (1883-1958), Mehmet İzzet (1891-1930), Mehmet Emin Erişirgil (1891-1965), Hilmi Ziya Ülken (1901-1974). Hocalığı meslek edinerek bölümde ders verenler, bölümün biçimlenmesinde etkili olmuşlardır.

Darülfünun dönemi hocalarından hocalığı meslek edinenler ve uzun süre bu işi yapanların durumları daha farklıdır. Bu öbekte yer alanlar, mülkiye, tıbbiye, hukuk gibi modern mekteplerde öğrenim görmüşlerdir. Bununla birlikte İzmirli İsmail Hakkı gibi hem medrese hem de modern okul eğitimi alanlarda vardır. Dönemin hocalarından fiekip Tunç, Maarif Vekaleti tarafından Lozan’a gönderilmiştir. Rousseau Enstitüsü’nde eğitim pedagojisi ve psikoloji tahsil etmiştir. Aynı enstitüden diploma ve Cenevre Üniversitesi’nden de Psikoloji sertifikası alarak 1915’de dönmüştür Ayrıca, Halil Nimetullah (Dölen 2010/1, 415) ve Mehmet İzzet (Değirmencioğlu 2002, 28), bitirip bitirmedikleri bilinmemekle birlikte Sorbon Üniversitesinde felsefe öğrenimi görmüşlerdir. Orhan Saadettin Almanya’da Ernst von Aster’in yanında felsefe doktorası yapmıştır. Felsefe öğretimi görerek hocalık yapan bu üç kişi de tuhaf bir şekilde 1930-1933 arasında bölümden ayrılmışlardır. Mehmet İzzet hastalık nedeniyle ölmüş, Orhan Saadettin şizofreni nedeniyle ayrılmış, Hoca Nimetullah 1933 Reformu’nda tasfiye edilmiştir.

Reform öncesinin felsefe hocaları, felsefenin problemlerini, tarihini, ortaya çı kan felsefe akımlarını önemli ölçüde tanımış ve anlatmışlardır. Mehmet İzzet’in belirttiği gibi, yabancı bir dildeki kitabı esas alarak ve aynı kitabı öğrencilere tavsiye ederek ders anlatılması temel tavırdır (Mehmet İzzet 1989/5, 4142). Fransa üniversitelerinde okutulan felsefe anlayışına uygun olarak, felsefe tarihinin başından sonuna kadar anlatılması esastır. I. Dünya Savaşı’nda Almanya’dan gelen felsefe hocaların pek etkisi olmamakla birlikte, Alman üniversitelerinde felsefe tarihi öğretimini tanınması açısından yararlı olmuştur. Bunların yanında dersler, ansiklopedik bilgileri aktarmak ve not tutturmak suretiyle yapılmışlardır.

Hocaların felsefi tutumları, Bölüm’ün yapısını belirlemiş ve onu belli bir olgunluğa ulaştırmıştır. Hocaların tutumları, yayınladıkları eserlerde görülmektedir. Bölümde ders veren bazı hocaların yayınları şöyle sıralanabilir: Ahmet Mithat Efendi, Felsefe ve Feylosoflar (1873), Ekonomi Politik (1879), bilimlerin tanıtılmasıyla ilgili Düğümlerin Çözümü (Hallu’lUkad) (1890), Ben Neyim? Materyalist Hikmete Müdafaa (1891). Filibeli Ahmet Hilmi, Müslümanlara Siyaset Rehberi (1911), Hangi Felsefe Ekolünü Kabul Etmeliyiz? (1913), İslam Tarihi (1911), İslam’ın İnanç Esasları (Üssi İslam) (1914) gibi çalışmalarında eleştirel bir tavırla, toplumsal sorunları felsefi bir tutumla tartışmıştır. Rıza Tevfik, Mufassal Kamusu Felsefe (1916), Abdülhak

Hamid ve Mülahazatı Felsefiyesi (1918), Felsefe Dersleri (1919), Mabad’de’t tabiiyyat Derslerine Aid Vesaik (1919), Mabad’de’ttabiiyyat Dersleri: Ontoloji Mebahisi (1920), Estetik (1920), Bergson Hakkında (1921) adlı yayınlarıyla, felsefe sözlüğü çalışmaları, yerli bir şairin düşüncelerini, metafizik ve estetik gibi çeşitli sorunları sergilemiştir. Babanzade Ahmet Naim Bey, sözlük çalışmaları, felsefe bilim ilişkileri ile felsefe tanımlarına ilişkin çevirileri, siyasi düşüncelerini tartışan yazıları ve Ahlakı İslamiye (1912), Hikmet Dersleri (1913), Felsefe Dersleri (1914) gibi kitaplarıyla muhafazakar bir çizgi sürdürmüştür. Halil Nimetullah (Öztürk), LevyBhurl’ün Mantıköncesi (Prelogic) adlı kitabında içerilen mantığı kökenine ilişkin sorunları ve konudaki düşünceleri tanıtmıştır. Ayrıca cumhuriyet ve demokrasi gibi yönetimleri tanıtan kitabı Halkçılık ve Cumhuriyet ve Türk Halkçılığı ve Cumhuriyet (1930), Türkiye’de teorik siyasi sistemleri temellendiren nadir denemeler arasındadır. İsmail Hakkı İzmirli, Mi’yarü’l Ulum (1897), Mantıki Tatbiki veya Fenni Esalib (1909), Muhtasar Felsefe-i Ula (1913), Fenni Menahic: Methodologie (1913), Felsefe Dersleri (1922), Felsefe Hikmet (1917), Müslüman Türk Filozoflar (1936), İhvanı Safa Felsefesi (1921), Felsefe-i İslamiye Tarihi (1920), İslam

Mütefekkirleri ile Garp Mütefekkirleri Arasındaki Mukayese (1952) gibi yayınlarıyla hem İslam hem de Batı düşüncesine ilişkin yayınlar yapmıştır. Mehmet Ali Ayni, Darülfünun Tarihi Felsefe Dersleri (1914), Muallimi Sani Farabi (1916), Tasavvuf Tarihi (1925), Felsefe Tarihi (1925), Ahlak Dersleri (1925), Darülfünun Tarihi (1927), Siyasi Tarih (1928), Türk Mantıkçıları (1928), Demokrasi Nedir? (1934), Türk Ahlakçıları (1939), Milliyetçilik (1943), (1944), Hayat Nedir? (1945) gibi çok çeşitli konularda felsefe çalışmaları yapmıştır.  Şekip Tunç, Gülmek Nedir ve Kime Gülüyoruz? (1921), Felsefe Dersleri (1924), Felsefei Din (1927), İnsan Ruhu Üzerinde Gezintiler (1943), Ruh Aleminde (1945), Fikir Sohbetleri: Yirmi iki Diyalok (1948), Psikolojiye Giriş (1949), Bir Din Felsefesine Doğru (1959) gibi yayınlarla bir yandan din felsefesi diğer yandan psikolojiyle ilgili tartışmaları sürdürmüştür. Öte yandan ilerleme (Terakki Fikri 1928) sorunuyla ilgili çevirisi de ilgisinin bir başka noktası na işaret etmektedir. Mehmet İzzet, genç yaşta ölmesine (39 yaşında) rağmen, toplumsal sorunları teorik temellendirmelerle ilgili ve felsefe sorunlarına ilişin çok sayıda makale yayınlamıştır. Mehmet Emin Erişirgil, kendi isteğiyle 1930’ların başında bölümden ayrılmıştır. Tarihi Felsefe Notları: Kurunı Cedide Felsefesinden Descartes ve Kartezyenler (1920), Wilhelm Leibniz (1922), Kant ve Felsefesi (1923), Sokrat (1931), Filozof-i (1935), Kant’tan Parçalar (1935), Filozofiye Başlangıç (1936), Hukukun Muhtelif Cepheleri ve Hukuk İlmi (1938), Ekonomi Meslekleri (1945), Merak ve Dikkat (1956), Neden Filozof Yok (1957), Türkçülük Devri, Milliyetçilik Devri, İnsanlık Devri (1958) yayınlarıyla felsefeye büyük katkılar sağlamıştır.

Reform öncesinde, hocalar, modern Batı felsefesini benimsemiş, onu anlama ve tanıtmayı esas almışlardır. Bununla birlikte kendi geçmişlerinden gelen düşünceleri canlı tutma ve onları modern felsefe çerçevesinde yeniden yorumlama denemeleri yapmışlardır. Modern felsefeyle ilişkileri çoğunlukla tanıma aktarma bağlamında gerçekleşmekle birlikte, ortaya konulan çalışmalara bakıldığında, felsefenin hemen her konusuyla ilgili yayınlar yaptıkları, çok sayıda da çeviri yaparak yabancı dillerdeki felsefe metinlerini Türkçe’ye kazandırdıkları görülmektedir. Bu öbekte yer alan hocaların hiçbirinin doktorası olmamakla birlikte, felsefe sorunlarını teknik bağlamda tartışmışlar, yöntem sorunları üzerinde durmuşlar, felsefenin farklı anlamlara sahip olduğunu görmüşler, toplumsal sorunların üstesinden gelmek için felsefenin desteğini felsefe yaparak göstermeye çalışmışlardır. Öte yandan toplumsal sorunlarla felsefe arasındaki ilişkileri çeşitli yönleriyle ele alarak, felsefenin toplumdaki olumsuz imajını etkisizleştirmişler ve felsefenin gerekliliğinin içselleştirilmesini sağlamışlardır. Sonraki nesillerin felsefeyle uğraşmalarının, felsefe soruları nın tipleri ile içerikleri tartışarak, felsefi sorunları hakkında gerekli malzemeleri hazırlayarak, kurumsal ve toplumsal ortamı hazırlayarak, önlerini açmışlardır.


Felsefe Hakkında Tartışmalar

Felsefe Hakkında Tartışmalar

8 Eylül 2015 Salı

Türklerde felsefenin olup olmadığı çeşitli yönleriyle tartışılmaktadır. Son iki yüz yılda Batılı ve yerli bazı kesimler özellikle de Aydınlanmacılar, İslam düşüncesin de felsefenin yasaklanmış olduğu, İslam devleti olarak tanınan Osmanlılarda da yasağın geçerli olduğunu ileri sürmektedirler

Osmanlı Döneminde Felsefe

Osmanlı Döneminde Felsefe

10 Kasım 2015 Salı

Özellikle de Osmanlı döneminde felsefeye ilişkin açık tartışmalar yapılmıştır. Osmanlı düşünürlerinin felsefeden ne anladıkları ve nasıl tanımladıkları ve nasıl kullandıklarını, onların bakış açılarıyla ele alıp değerlendirmek, teorik düşünce anlayışlarının resminin oluşmasında etkili bir yoldur.

Türkiye'de Felsefe Bölümünün Üç Dönemi  - Reform Sonrası Dönem

Türkiye'de Felsefe Bölümünün Üç Dönemi - Reform Sonrası Dönem

4 Mayıs 2017 Perşembe

Macit Gökberk’in belirttiğine göre, 1950 yılında Felsefe Bölümü Türk hocaların sorumluluğuna geçmiştir. Tarihsel süreç de bu görüşü doğrulamaktadır. 1940’lardan 1990’lara kadar etkili olan ilk iki kuşakta yer alan kişiler, Felsefe Bölümü’nün üçüncü aşamasını biçimlendirmişlerdir.

Arama

Zaman Çizelgesi

Seçtiklerimiz

Siyaset Felsefesi
Liberalizm Nedir? Özellikleri Nelerdir? Temsilcileri Kimlerdir?

Toplumsal ve politik analiz ile değerlemenin amaçları açısından gerçekten önemli olanın birey ya da kişi olduğunu savunan liberalizm açısından, bir kültürün, dil, cemaat ya da ulusun kaderi ve istikbaliyle ilgilenmek kadar doğal ve gerekli bir şey olamaz. Bununla birlikte, bu ilgi ikincil olup esas değerli olan birey ve bireyin hazları ve acıları, tercihleri ve özlemleri, gelişimi ve bekasıdır.

4 Mayıs 2017 Perşembe

Metafizik
Varoluş Felsefesi veya Varoluşculuk

Bu varlık görüşünde insan tanımı, varlıktan değil, bizzat insandan çıkılarak yapılır ve çok daha önemlisi, varlık “kendi kendisini tanımlayan insan”a göre tanımlanan bir şey olarak görülür. Başka bir deyişle, bu yeni felsefede varlık, varlığı ele alan, varlık sorusunu sorabilen yegâne varlık olarak insandan hareketle ortaya konur.

4 Mayıs 2017 Perşembe

Voltaire
Voltaire ve Deist Tanrı Anlayışı

Voltaire, Tanrının varoluşunu ele almadan önce, klasik Tanrı anlayışlarıyla dinin kendisine ve kurumsal boyutuna şiddetli bir savaş açar. Gerçekten de Voltaire, esas olarak her tür karanlıkçılığa olan nefreti ve Hıristiyanlığa, özellikle de Katolik Kilisesinin temsil ettiği Hıristiyanlığa yönelik amansız düşmanlığıyla seçkinleşir.

3 Mart 2017 Cuma

Felsefe Akımları
Marksizm - Sosyalizm - Komünizm Nedir?

Marksizm ve ona dayanarak ortaya çıkan sosyalizm ve komünizm ideolojileri, temellerini Karl Marx’ın (1818-1883) ve yakın dostu Friedrich Engels’in (1820-1895) felsefî görüşlerinden alır.

23 Kasım 2015 Pazartesi